Pytania problemowe w pracy licencjackiej

Problem naukowy, jak to wcześniej stwierdzono, jest to zbiór pytań, na które badacz zamierza udzielić odpowiedzi jak najlepiej uzasadnionych. Zagadnieniem tworzenia pytań i udzielania na nie odpowiedzi zajmowało się wielu autorów. Postawienie pytań problemowych to domena takich opracowań jak prace licencjackie, ale coraz częściej prace magisterskie też nie są ich pozbawione. Pytania problemowe będą tu szeroko omówione.
Z. Cackowski uważa, że stawianie pytań jest równoznaczne z formułowaniem problemu. W regule metodologicznej wyróżnił trzy terminy:
– sytuację problemową,
– problem,
– pytanie problemowe.

Sytuacja problemowa to stan niepokoju związanego ze świadomością niewiedzy oraz chęcią uzupełnienia brakującej wiedzy; jest to zdanie sobie sprawy z niewiedzy i równocześnie chęć uzupełnienia braków. Pisanie prac to kupa problemów. Problem to logiczne ujęcie przeżywanej niewiedzy oraz potrzeba wiedzy. Jest to sytuacja, w której człowiek znajduje się wobec konieczności wyboru między co najmniej dwiema możliwościami.
Pytania problemowe to gramatyczna konstrukcja wyrażająca sytuację problemową i będąca zarazem językowym odpowiednikiem problemu. Inaczej mówiąc, jest to wyrażenie za pomocą zdania pytającego pewnej niewiedzy i chęci jej usunięcia.
Pytanie składa się z dwóch elementów: z części ujawnionej rozpoczynającej się partykułą pytajną (kto? który? gdzie? jaki? itp.) oraz tzw. presupozycji – założenia do pytania. Presupozycja nic zawsze jest ujawniana osobie pytanej, chociaż w każdym pytaniu jest obecna. Przykładowo w pytaniu „Co spowodowało zatonięcie „Titanica”? presupozycja zakłada, że statek ten zatonął, a nie został pocięty na złom po odsłużeniu wielu lat na morzu.
Pytania należące do problematyki badawczej nie mogą być źle. postawione. Pytanie źle postawione to takie, na które każda odpowiedź jest prawdziwa bądź każda jest fałszywa. Pytania źle postawione w problematyce badawczej należą najczęściej do drugiego rodzaju. Zakładają one jakiś stan rzeczy, który nie występuje (lub nie wystąpił); fałszywe jest wówczas tzw. pozytywne potraktowanie założenia pytania. Dla przykładu rozpatrzmy pytanie: w którym roku podczas II wojny światowej Niemcy zajęli Londyn? Pozytywne potraktowanie fałszywej presupozycji tego pytania prowadzi do sytuacji, w której każda odpowiedź (tzn. wymienienie jakiejś daty) jest fałszywa.
W sytuacji, w której założenie jest tak zbudowane, że wszystkie odpowiedzi na wynikające z niej pytanie są prawdziwe, są jednak nieprecyzyjne i nie wnoszą żadnej konkretnej informacji do zasobu wiedzy o przedmiocie stanowiącym obiekt zainteresowania pytania. Przykładowo, odpowiadając na pytanie: jaki gatunek ryb oddycha skrzelami? Można wymienić każdą dowolną rybę, ponieważ ten sposób oddychania stanowi wyróżnik gatunkowy ryb.
Możliwość formułowania pytań „źle postawionych” wiąże się z tym, że założeń pytania bezpośrednio się nie sprawdza w procesie badawczym, a ich akceptacja może być wywołana różnymi względami pozapoznawczymi. Innym częstym powodem występowania pytań źle postawionych jest błędne wyobrażenie o badanym obiekcie lub zjawisku (sytuacji).